Δρ. Γαβριήλ Μανωλάτος: Οι Καιροί ου Μενετοί-Μόνο έτσι θα αντιμετωπίσουμε την Τουρκία

Οι Καιροί ου Μενετοί

ΜΟΝΟ ΕΤΣΙ ΘΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΙΑ

Δρ. Γαβριήλ Μανωλάτος

Καθηγητής Διεθνούς Οικονομίας και Ανάπτυξης

«…οἱ δὲ γάμον σπεύδουσιν· ἐγὼ δὲ δόλους τολυπεύω.»
«…κι όσο για γάμο βιάζονται αυτοί, τόσο κι εγώ σκαρώνω δόλους.»
— Οδύσσεια

Η Τουρκία δεν κινείται πλέον ως ένα απλώς δύσκολο ή επιθετικό γειτονικό κράτος. Κινείται ως δύναμη ιστορικής αναθεώρησης. Αυτό είναι το κρίσιμο στοιχείο που συχνά δεν κατανοούμε στην Ελλάδα ή αρνούμαστε να αντιμετωπίσουμε στις πραγματικές του διαστάσεις. Η Άγκυρα δεν επιδιώκει μόνο μεγαλύτερη επιρροή. Επιχειρεί να αναδιαμορφώσει συνολικά το γεωπολιτικό καθεστώς του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου και να επιβάλει μια νέα ισορροπία ισχύος υπό τουρκική ηγεμονία.

Το «κάζους μπέλι» (casus belli) κατά της Ελλάδας για την πιθανή επέκταση των χωρικών μας υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια δεν ήταν μια στιγμιαία πολιτική υπερβολή ούτε μια εσωτερική εθνικιστική έξαρση της τουρκικής ηγεσίας. Ήταν η πρώτη επίσημη διακήρυξη ότι η Τουρκία θεωρεί ακόμη και την άσκηση νόμιμων ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων ως αιτία πολέμου. Σήμερα όμως η κατάσταση έχει περάσει σε ένα πολύ πιο επικίνδυνο στάδιο.

Η λεγόμενη «Γαλάζια Πατρίδα» δεν είναι σύνθημα — είναι στρατηγική αναθεώρησης συνόρων. Η Άγκυρα επιχειρεί πλέον να δώσει ακόμη και θεσμική και νομοθετική μορφή στο δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας». Οι πληροφορίες περί προετοιμασίας ρυθμίσεων που ουσιαστικά αποτυπώνουν έναν γεωπολιτικό διαμοιρασμό του Αιγαίου αποκαλύπτουν ότι ο τελικός στόχος δεν είναι κάποια επιμέρους διεκδίκηση. Είναι η μετατροπή του Αιγαίου σε χώρο περιορισμένης ελληνικής κυριαρχίας και σταδιακής τουρκικής συγκυριαρχίας. Αυτό ακριβώς είναι το πιο επικίνδυνο στοιχείο της τουρκικής στρατηγικής: η προσπάθεια να μετατραπεί το παράνομο σε «διαφιλονικούμενο», το αυθαίρετο σε «διαπραγματεύσιμο» και το αναθεωρητικό σε δήθεν νέα γεωπολιτική πραγματικότητα.

Η Ελλάδα για πολλά χρόνια αντιμετώπισε τις τουρκικές διεκδικήσεις περισσότερο ως μια επαναλαμβανόμενη κρίση διαχείρισης παρά ως μακροχρόνιο στρατηγικό σχέδιο. Όμως η Τουρκία σκέφτεται ιστορικά και δρα με ορίζοντα δεκαετιών. Επενδύει συστηματικά στην αμυντική της βιομηχανία, ενισχύει τη γεωπολιτική της παρουσία από τη Λιβύη μέχρι τον Καύκασο, αξιοποιεί τη γεωγραφική της θέση μεταξύ Ανατολής και Δύσης και οικοδομεί σταδιακά μια εικόνα περιφερειακής δύναμης με νεοοθωμανικά χαρακτηριστικά. Αυτή είναι ίσως και η μεγαλύτερη διαφορά Ελλάδας και Τουρκίας: η Άγκυρα διαθέτει στρατηγική συνέχεια, ενώ η Αθήνα συχνά λειτουργεί αποσπασματικά, αμυντικά και βραχυπρόθεσμα.

Η Ελλάδα ορθώς ενίσχυσε τις Ένοπλες Δυνάμεις της με Dassault Rafale, με τις φρεγάτες FDI HN Belharra και με τη στρατηγική συνεργασία με τη Γαλλία. Οι κινήσεις αυτές ήταν αναγκαίες και ενίσχυσαν την αποτρεπτική ικανότητα της χώρας. Δεν αρκούν όμως από μόνες τους. Η Ελλάδα δεν μπορεί να ακολουθήσει την Τουρκία σε μια ατέρμονη και δαπανηρή κούρσα εξοπλισμών. Τα οικονομικά και δημογραφικά μεγέθη δεν το επιτρέπουν. Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η ουσία του προβλήματος. Η χώρα χρειάζεται όχι απλώς περισσότερα όπλα αλλά συνολική εθνική στρατηγική. Χρειάζεται σύγχρονη αποτρεπτική ισχύ, τεχνολογική υπεροχή, ανάπτυξη εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας, επένδυση σε πυραυλικά και αντιαεροπορικά συστήματα, ενεργειακή και παραγωγική ανθεκτικότητα, κυβερνοάμυνα και, κυρίως, στρατηγική συνέχεια ανεξαρτήτως κυβερνήσεων. Διότι η γεωπολιτική ισχύς δεν είναι μόνο ζήτημα στρατού. Είναι ζήτημα οικονομίας, κοινωνικής συνοχής, δημογραφικής δυναμικής, κρατικής σοβαρότητας και εθνικής αυτοπεποίθησης.

Η Τουρκία γνωρίζει πολύ καλά ότι η Ελλάδα αντιμετωπίζει βαθύτερα προβλήματα: δημογραφική συρρίκνωση, παραγωγική αδυναμία, εξάρτηση από το εξωτερικό και συχνά έλλειψη μακρόπνοης στρατηγικής σκέψης. Και ακριβώς πάνω σε αυτές τις αδυναμίες οικοδομεί την πίεσή της.

Ταυτόχρονα, η Αθήνα δεν πρέπει να καλλιεργεί αυταπάτες για το διεθνές περιβάλλον. Οι ΗΠΑ δεν θέλουν να χάσουν την Τουρκία. Η Ευρώπη τη φοβάται αλλά ταυτόχρονα τη χρειάζεται. Η διεθνής πολιτική δεν λειτουργεί με συναισθηματισμούς ούτε με ιστορικές συμπάθειες. Λειτουργεί με συμφέροντα και συσχετισμούς ισχύος. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα είναι αδύναμη. Σημαίνει όμως ότι πρέπει να καταστεί στρατηγικά αναγκαία για τη Δύση και όχι απλώς «συμπαθής». Πρέπει να πείσει ότι μια ηγεμονική Τουρκία δεν θα αποτελέσει δύναμη σταθερότητας αλλά παράγοντα διαρκούς αποσταθεροποίησης στην Ανατολική Μεσόγειο, στα Βαλκάνια και στη Μέση Ανατολή.

Κάποια στιγμή, αργά ή γρήγορα, Ελλάδα και Τουρκία θα οδηγηθούν σε διάλογο και διαπραγματεύσεις. Το κρίσιμο όμως ερώτημα είναι με ποιους όρους και με ποιους συσχετισμούς. Διάλογος χωρίς ισχυρή αποτροπή οδηγεί σε πιέσεις και υποχωρήσεις. Αποτροπή χωρίς διπλωματία οδηγεί σε μόνιμη αστάθεια. Η Ελλάδα χρειάζεται και τα δύο: ισχύ και στρατηγική ψυχραιμία.

Το μεγαλύτερο λάθος θα ήταν είτε ο εφησυχασμός είτε η μοιρολατρία. Τα κράτη δεν χάνονται μόνο όταν ηττώνται στρατιωτικά. Χάνονται όταν παύουν να κατανοούν εγκαίρως τη φύση των ιστορικών προκλήσεων που αντιμετωπίζουν. Και η Ελλάδα βρίσκεται ήδη μπροστά σε μια τέτοια ιστορική πρόκληση.

Η Τουρκία σχεδιάζει δεκαετίες μπροστά. Δημιουργεί αφηγήματα, δομές, στρατηγικά τετελεσμένα και νέες γεωπολιτικές αντιλήψεις. Αντίθετα, η Ελλάδα συχνά λειτουργεί σαν να πιστεύει ότι ο χρόνος εργάζεται υπέρ της. Όμως στην πραγματικότητα ο χρόνος λειτουργεί υπέρ εκείνου που διαθέτει σχέδιο, υπομονή και στρατηγική επιμονή. Γι’ αυτό και το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο τι επιδιώκει η Τουρκία. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν η Ελλάδα διαθέτει ακόμη την ιστορική συνείδηση, την πολιτική σοβαρότητα και την εθνική βούληση να υπερασπιστεί τον γεωπολιτικό της χώρο.

Μόνο έτσι θα αντιμετωπίσουμε την Τουρκία.

Όχι με φοβικά σύνδρομα, ούτε με επικοινωνιακές εξάρσεις και εύκολους πατριωτισμούς, αλλά με εθνική στρατηγική, αποτρεπτική ισχύ, διπλωματική ευφυΐα, εσωτερική ανασυγκρότηση και ιστορική αυτογνωσία.

Οι καιροί ου μενετοί.