Ο Κρίστοφερ Νόλαν, ο Όμηρος και οι Οδύσσειες λαών και ανθρώπων
Ο ΚΡΙΣΤΟΦΕΡ ΝΟΛΑΝ Ο ΟΜΗΡΟΣ
ΚΑΙ ΟΙ ΟΔΥΣΣΕΙΕΣ ΛΑΩΝ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΩΝ
Δρ. Γαβριήλ Μανωλάτος
Καθηγητής Διεθνούς Οικονομίας και Ανάπτυξης
Μια διαφορετική γνώμη
Η μαζική επιτυχία της «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν ίσως δεν εξηγείται μόνο από τον κινηματογράφο. Ίσως αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: ότι ο άνθρωπος εξακολουθεί να αναζητά τη δική του Ιθάκη.
Η πρωτοφανής προσέλευση του κοινού στις κινηματογραφικές αίθουσες για την «Οδύσσεια» του Νόλαν δεν αποτελεί πρωτίστως κινηματογραφικό γεγονός. Αποτελεί κοινωνικό και πολιτισμικό γεγονός. Και γι’ αυτό δεν αρκούν οι αισθητικές κρίσεις για να το ερμηνεύσουν.
Οι ειδικοί αξιολόγησαν την ταινία με τα κριτήρια της κινηματογραφικής τέχνης. Άλλοι την αποθέωσαν και άλλοι τη θεώρησαν άνιση ή υπερφιλόδοξη. Το κοινό, όμως, απάντησε διαφορετικά. Κατέκλυσε τις αίθουσες με έναν ενθουσιασμό που ξεπέρασε τα όρια μιας μεγάλης κινηματογραφικής επιτυχίας. Οι κριτικοί έκριναν ένα έργο τέχνης ενώ οι θεατές ανταποκρίθηκαν σε έναν μύθο. Και οι δύο προσεγγίσεις είναι θεμιτές, αλλά δεν εξηγούν το ίδιο φαινόμενο.
Η εξήγηση βρίσκεται, ίσως, στον ίδιο τον Όμηρο.
Η Οδύσσεια δεν είναι απλώς η αφήγηση της επιστροφής του πολυμήχανου Οδυσσέα στην Ιθάκη. Είναι ο αρχετυπικός μύθος της ανθρώπινης περιπέτειας. Είναι το ταξίδι του ανθρώπου που δοκιμάζεται, αντιστέκεται, χάνει, ξανασηκώνεται και συνεχίζει να ελπίζει. Είναι η διαρκής αναζήτηση ενός προορισμού που δεν είναι μόνο τόπος, αλλά κατάσταση ζωής: η δικαίωση των κόπων, η ειρήνη, η ασφάλεια, η αξιοπρέπεια. Με αυτή την έννοια, η Ιθάκη δεν είναι μόνο ο τελικός προορισμός του Οδυσσέα. Είναι ο διαχρονικός προορισμός κάθε ανθρώπου.
Γι’ αυτό και το ομηρικό έπος παραμένει ζωντανό ύστερα από τρεις χιλιάδες χρόνια. Δεν ανήκει στην αρχαιότητα. Ανήκει στην ανθρώπινη συνείδηση. Ίσως, λοιπόν, οι θεατές να μην πήγαν στις αίθουσες μόνο για να παρακολουθήσουν μια ακόμη μεγάλη παραγωγή ούτε μόνο για να ξαναζήσουν τις περιπέτειες του ομηρικού ήρωα. Πήγαν γιατί αναγνώρισαν μέσα στην κινηματογραφική αφήγηση τη δική τους διαδρομή.
Γιατί γύρω μας υπάρχουν αμέτρητες Οδύσσειες.
Είναι η Οδύσσεια των μεταναστών που εγκαταλείπουν την πατρίδα τους γνωρίζοντας ότι ίσως να μη φτάσουν ποτέ στη δική τους Ιθάκη, αλλά επιχειρούν, παρ’ όλα αυτά, να διασχίσουν τις σύγχρονες Σκύλλες και Χάρυβδες. Είναι η Οδύσσεια των Παλαιστινίων, αλλά και κάθε λαού που βιώνει τον πόλεμο, τον ξεριζωμό και την προσφυγιά, αναζητώντας μια ειρηνική πατρίδα που συνεχώς απομακρύνεται. Είναι η Οδύσσεια των ανθρώπων που αγωνίζονται απέναντι στη φτώχεια, στην ανεργία, στην αρρώστια, στη μοναξιά ή στην ανασφάλεια της καθημερινής ζωής. Είναι, τελικά, η Οδύσσεια κάθε πολίτη που παλεύει να διατηρήσει την αξιοπρέπειά του μέσα σε έναν κόσμο αβεβαιότητας.
Πώς θα μπορούσε οποιοσδήποτε σκηνοθέτης να κινηματογραφήσει όλες αυτές τις Οδύσσειες; Πώς θα απέδιδε τους σύγχρονους Κύκλωπες και Λαιστρυγόνες, τις νέες Σειρήνες, τις καθημερινές Σκύλλες και Χάρυβδες που αντιμετωπίζουν εκατομμύρια άνθρωποι;
Ίσως δεν χρειάζεται.
Γιατί το κοινό συμπλήρωσε μόνο του όσα δεν έδειξε η οθόνη. Ο κάθε θεατής έφερε μαζί του τις δικές του δοκιμασίες, τις προσωπικές του ήττες, τις ελπίδες και τις προσδοκίες του. Έτσι, η κινηματογραφική αφήγηση μετατράπηκε σε προσωπικό βίωμα και ο μύθος έγινε σύγχρονη εμπειρία.
Αυτός είναι, ίσως, ο λόγος που οι όποιες κινηματογραφικές αδυναμίες της ταινίας πέρασαν σε δεύτερη μοίρα. Όταν ένα έργο τέχνης αφυπνίζει τόσο βαθιά συλλογικά αντανακλαστικά, η αισθητική εξακολουθεί να έχει σημασία, αλλά παύει να είναι το μοναδικό μέτρο της αξίας του. Η τέχνη λειτουργεί πλέον ως κοινός τόπος μνήμης, ταύτισης και ελπίδας.
Ίσως, τελικά, το σημαντικότερο επίτευγμα της ταινίας να μην είναι όσα πρόσθεσε στον Όμηρο, αλλά όσα αποκάλυψε για τον σύγχρονο άνθρωπο.
Οι γεμάτες αίθουσες δεν επικύρωσαν απλώς την επιτυχία μιας ταινίας. Υπενθύμισαν ότι οι μεγάλοι μύθοι δεν επιβιώνουν επειδή τους διασώζει η ιστορία, αλλά επειδή κάθε εποχή αναγνωρίζει μέσα τους τον εαυτό της.
Τρεις χιλιάδες χρόνια μετά τον Όμηρο, η Ιθάκη εξακολουθεί να είναι ζητούμενο. Για τους λαούς που αναζητούν ειρήνη. Για τους ανθρώπους που αναζητούν αξιοπρέπεια. Για κάθε πολίτη που επιμένει να ελπίζει.
Η υποδοχή ενός έργου τέχνης μπορεί τελικά να αποτελεί κοινωνικό γεγονός που αποκαλύπτει τις ανάγκες μιας εποχής.
Όσο θα υπάρχουν αυτές οι αναζητήσεις, η «Οδύσσεια» δεν θα ανήκει ποτέ στο παρελθόν. Θα παραμένει πάντοτε το πιο σύγχρονο από τα αρχαία κείμενα.
