Η αθανατοδαντέλα της Κεφαλονιάς στην Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά

Άρθρο της Καθημερινής για την αθανανοδαντέλα της Κεφαλονιάς

Ασπασία Κάκαρη

Οι περισσότεροι γνωρίζουμε την αγαύη ως το φυτό από το οποίο παράγεται η τεκίλα ή το σιρόπι, που τα τελευταία χρόνια χρησιμοποιείται ευρέως ως υποκατάστατο της ζάχαρης. Λίγοι γνωρίζουν, ωστόσο, ότι από αυτό το παχύφυτο, που μας ήρθε από τη Νότια και την Κεντρική Αμερική τον 15ο αιώνα, παράγεται μια εντυπωσιακή ποικιλία προϊόντων, από χυμούς και σαπούνια, μέχρι κλωστές και σχοινιά. Στην Ελλάδα, η κλωστή από τις ίνες της αγαύης γίνεται δαντέλα για πάνω από έναν αιώνα στην Κεφαλονιά, καταφέρνοντας πρόσφατα να πάρει μια θέση στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς. 

Λίγες είναι σήμερα οι Κεφαλονίτισσες που κατέχουν τα μυστικά του κακτοειδούς φυτού με τον πανύψηλο κορμό που φτάνει τα 4,5 μέτρα και είναι περισσότερο γνωστό στην Ελλάδα με την κοινή ονομασία «αθάνατος». Μια από αυτές, η Στάμω Σκλαβουνάκη, κατάφερε όχι μόνο να κρατήσει την τέχνη της αθανατοδαντέλας ζωντανή μέσα από το Χαροκόπειο Εργαστήριο Απόρων Γυναικών και Κορασίων της Κεφαλονιάς, αλλά και να συμβάλει καθοριστικά και στην αναγνώρισή της, με απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού τον Μάιο του 2026, ως στοιχείο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας.

Γεννημένη στα Περατάτα, κάτω από το Κάστρο του Αγίου Γεωργίου, όπου αναπτύχθηκε η δαντέλα που, σύμφωνα με γραπτές μαρτυρίες, δουλεύεται στην Κεφαλονιά τουλάχιστον από το 1865, η κυρία Στάμω μεγάλωσε βλέποντας τη μητέρα της να πλέκει και να κεντά τα βράδια, ανάμεσα σε κουσούνια, τελάρα, βελόνια και κλωστές. Σήμερα, λίγο πριν συμπληρώσει τα 90 της χρόνια, η πρόεδρος της Επιτροπής Κυριών του Χαροκόπειου Εργαστηρίου, ύστερα από πολυετή έρευνα και καταγραφή μαρτυριών, έχει αφιερωθεί στη διάδοση της αθανατοδαντέλας της Κεφαλονιάς και φιλοδοξεί να δημιουργήσει έναν πρότυπο χώρο, στην αυλή του Χαροκόπειου, που θα παρουσιάζει όλα τα στάδια επεξεργασίας της κλωστής, αναδεικνύοντας ένα σημαντικό κομμάτι της πολιτιστικής ταυτότητας του νησιού.

Απαιτητική εργασία, ανθεκτική πρώτη ύλη

«Για να βγει ένα κουβάρι κλωστή», θυμάται η κυρία Στάμω, «θέλαμε πολλές μέρες. Έπρεπε να αλλάζουμε το νερό με τις ίνες κάθε δεύτερη μέρα για να μη μυρίσει, ενώ προσέχαμε να μην ακουμπάει η σάρκα του φυτού στο δέρμα μας, γιατί είναι τοξική. Ύστερα οι παλιότερες πήγαιναν τις κλωστές στη νεροτριβή για πλύσιμο, αλλά ήθελε πολύ προσοχή για να μην μπερδευτούν». Σύμφωνα με τα στοιχεία που έχει συλλέξει η κυρία Στάμω ήδη από την εποχή που εργαζόταν στο Ιστορικό Λαογραφικό Μουσείο, οι αστές στα τέλη του 19ου αιώνα και τις αρχές του 20, έδιναν στις αγρότισσες να τους φτιάξουν δαντέλες. «Τους έδιναν ζυγισμένη την κλωστή και όταν έπαιρναν πίσω τη δαντέλα την ξαναζύγιζαν».

Οι Κεφαλονίτισσες έφτιαχναν σεμεδάκια αλλά και φορέματα, περιλαίμια, μέχρι και νυφικά από αθανατοδαντέλα. Τα σχέδια που συναντώνται πιο συχνά στο νησί είναι απλά και πολύ λεπτά. «Στρόβιλοι, τριανταφυλλάκια και άμπελοι, ό,τι έβλεπαν οι αγρότισσες και ό,τι μπορούσαν να αποδώσουν με αυτή την ακατέργαστη κλωστή, που δεν επιτρέπει να φτιαχτεί δύο φορές το ίδιο πράγμα». Η κλωστή από αγαύη είναι σε άλλα σημεία πιο χοντρή και σε άλλα πιο λεπτή, αλλά έχει πολλά πλεονεκτήματα. Είναι πολύ ανθεκτική, δεν χάνει το χρώμα της και δεν επιβαρύνει το περιβάλλον. Δικαιολογημένα αναρωτιέται η κυρία Στάμω: «Γιατί, με τα μέσα που διαθέτουμε σήμερα, δεν μπορούμε να αξιοποιήσουμε τους αθανάτους για να φτιάχνουμε τσάντες από φυσική κλωστή αντί από νάιλον;»

Ωστόσο, ένα σημαντικό βήμα έγινε ήδη στις 20 Μαΐου με την αναγνώριση της λαϊκής αυτής τέχνης και της συμβολής των γυναικών της Κεφαλονιάς που την κράτησαν ζωντανή μέσα στον χρόνο. Όπως αναφέρει η Διαχειριστική Επιτροπή του μη κερδοσκοπικού Χαροκόπειου Εργαστηρίου Κεφαλληνίας: «Η εγγραφή της αθανατοδαντέλας στην Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της Ελλάδας δεν αποτελεί μόνο μια συμβολική πράξη, αλλά και μια ουσιαστική πράξη προστασίας, διατήρησης και μελλοντικής αξιοποίησης μιας μοναδικής τεχνικής». Ας ελπίσουμε ότι η διάσωση αυτής της παράδοσης δεν θα αποτελέσει στο εξής μέλημα αποκλειστικά ενός ιδρύματος που επιβιώνει χάρη στη συνεισφορά των εθελοντών και ότι θα βρεθούν και άλλοι Κεφαλονίτες να στηρίξουν και να συνεχίσουν το σπουδαίο έργο που έχει γίνει ήδη.

(Φωτογραφίες: Περικλής Μεράκος)

ΠΗΓΗ https://www.kathimerini.gr/k/travel/564280903/i-athanatodantela-tis-kefalonias-stin-ayli-politistiki-klironomia/