Δρ. Γαβριήλ Μανωλάτος: Ο Τσίπρας, η ΕΛ.Α.Σ. και η Αριστερά

Ο ΤΣΙΠΡΑΣ Η ΕΛ.Α.Σ. ΚΑΙ Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ

Δρ. Γαβριήλ Μανωλάτος

Καθηγητής Διεθνούς Οικονομίας και Ανάπτυξης

Υπήρξε μια εποχή που η Αριστερά δεν ήταν απλώς ένας πολιτικός χώρος. Ήταν μια ηθική και κοινωνική αναφορά. Για χιλιάδες Έλληνες συμβόλιζε την κοινωνική δικαιοσύνη, την υπεράσπιση των αδυνάτων, την αξιοπρέπεια της εργασίας, τη δημοκρατία και την ηθική άσκηση της εξουσίας. Ακόμη και οι πολιτικοί της αντίπαλοι αναγνώριζαν ότι διέθετε ένα ιδιαίτερο ηθικό πλεονέκτημα, διαμορφωμένο μέσα από αγώνες, θυσίες και διώξεις δεκαετιών. Σήμερα, όμως, η λέξη «Αριστερά» δεν προκαλεί τα ίδια αισθήματα. Όχι επειδή οι πολίτες απέρριψαν τις αξίες της κοινωνικής δικαιοσύνης και της αλληλεγγύης, αλλά επειδή απογοητεύθηκαν από εκείνους που τις επικαλέστηκαν για να ανέλθουν στην εξουσία και στη συνέχεια πολιτεύθηκαν διαφορετικά.

Η κρίση της ελληνικής Αριστεράς δεν είναι πρωτίστως εκλογική. Είναι κρίση αξιοπιστίας. Οι πολίτες δεν απέρριψαν την Αριστερά ως ιδέα. Απέρριψαν την Αριστερά όπως αυτή εκφράστηκε από τις ηγεσίες και τις πολιτικές επιλογές των τελευταίων δεκαετιών.

Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η διακυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ. Ο Αλέξης Τσίπρας ανήλθε στην εξουσία εκφράζοντας τη λαϊκή αγανάκτηση απέναντι στα μνημόνια και στις πολιτικές λιτότητας, υποσχόμενος μια διαφορετική πορεία για τη χώρα.

Η πραγματικότητα, όμως, εξελίχθηκε διαφορετικά. Το δημοψήφισμα του 2015, οι διαπραγματεύσεις που ακολούθησαν και η υπογραφή του τρίτου μνημονίου δημιούργησαν σε μεγάλο μέρος της κοινωνίας την αίσθηση ότι οι προεκλογικές δεσμεύσεις εγκαταλείφθηκαν και ότι η λαϊκή εντολή ερμηνεύθηκε διαφορετικά από ό,τι ανέμεναν οι πολίτες. Παράλληλα, η υπερφορολόγηση μισθωτών, συνταξιούχων και μικρομεσαίων επιχειρήσεων, οι αλλαγές στο ασφαλιστικό σύστημα και η συρρίκνωση των πραγματικών εισοδημάτων για μεγάλα τμήματα της κοινωνίας δεν θύμιζαν την πολιτική που πολλοί είχαν ταυτίσει με την Αριστερά. Η δημιουργία του λεγόμενου «δημοσιονομικού μαξιλαριού» μπορεί να θεωρήθηκε αναγκαία από οικονομικής πλευράς, χρηματοδοτήθηκε όμως κυρίως από τις θυσίες εκείνων που η Αριστερά υποσχόταν να προστατεύσει.

Το πρόβλημα δεν ήταν ότι ο ΣΥΡΙΖΑ αποδείχθηκε υπερβολικά αριστερός. Το πρόβλημα ήταν ότι ένα μεγάλο μέρος των πολιτών θεώρησε πως δεν υλοποίησε όσα υποσχέθηκε. Και στην πολιτική, η διάψευση των προσδοκιών πληρώνεται βαρύτερα από οποιαδήποτε ιδεολογική απόκλιση.

Η αντίφαση αυτή βρίσκεται στον πυρήνα της σημερινής κρίσης. Η Αριστερά δεν κρίνεται από τις διακηρύξεις της αλλά από το κατά πόσο οι πολιτικές της μειώνουν τις ανισότητες, προστατεύουν τους αδύναμους και ενισχύουν την κοινωνική συνοχή.

Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν περιορίζεται στον ΣΥΡΙΖΑ. Αφορά συνολικά τον χώρο της ελληνικής Αριστεράς. Τα περισσότερα κόμματα του χώρου μοιάζουν εγκλωβισμένα σε έναν λόγο που ανακυκλώνει συνθήματα του παρελθόντος χωρίς να απαντά πειστικά στα προβλήματα του παρόντος. Η ακρίβεια, το στεγαστικό, το δημογραφικό, η παραγωγική υστέρηση της χώρας και η ανασφάλεια των νέων απαιτούν συγκεκριμένες και εφαρμόσιμες λύσεις. Οι πολίτες έχουν κουραστεί από τις μεγάλες υποσχέσεις και τις εύκολες καταγγελίες. Δεν αναζητούν πλέον ιδεολογικές βεβαιότητες αλλά αξιοπιστία, αποτελεσματικότητα και συνέπεια μεταξύ λόγων και έργων.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον εμφανίζονται νέες πρωτοβουλίες και νέες ονομασίες. Ανάμεσά τους και η «Ελληνική Αριστερά Συμπαράταξη» (ΕΛ.Α.Σ.) του Αλέξη Τσίπρα.

Η πρωτοβουλία αυτή αποτελεί προσπάθεια επανασυσπείρωσης ενός κατακερματισμένου πολιτικού χώρου. Το βασικό ερώτημα, όμως, παραμένει: ποια ακριβώς είναι η νέα πολιτική πρόταση που διαφοροποιεί την ΕΛ.Α.Σ. από τον ΣΥΡΙΖΑ της περιόδου 2015-2019;

Εάν πρόκειται απλώς για μια νέα οργανωτική ή επικοινωνιακή έκφραση των ίδιων πολιτικών αντιλήψεων και των ίδιων προσώπων, δύσκολα θα ανακτήσει την εμπιστοσύνη των πολιτών. Αντίθετα, εάν συνοδεύεται από ουσιαστική αυτοκριτική, αναγνώριση λαθών και μια νέα προγραμματική πρόταση προσαρμοσμένη στις ανάγκες της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας, μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία ενός νέου πολιτικού διαλόγου.

Η κοινωνία δεν θα κρίνει την ΕΛ.Α.Σ. από το όνομά της αλλά από το περιεχόμενο, τις θέσεις και την αξιοπιστία όσων τη συγκροτούν. Καμία νέα ονομασία δεν μπορεί να λειτουργήσει ως κολυμβήθρα εξαγνισμού για τα λάθη και τις διαψευσμένες προσδοκίες του παρελθόντος. Η εμπιστοσύνη αποκαθίσταται μόνο με αυτοκριτική, συνέπεια και συγκεκριμένες προτάσεις.

Το πρόβλημα της ελληνικής Αριστεράς δεν είναι ότι διασπάστηκε σε πολλά κόμματα. Είναι ότι έχασε την εμπιστοσύνη των κοινωνικών στρωμάτων που επί δεκαετίες αποτελούσαν τη φυσική της βάση. Καμία ανασύνθεση κορυφών δεν μπορεί να υποκαταστήσει αυτή την απώλεια.

Ταυτόχρονα, η απογοήτευση των πολιτών από τα δημοκρατικά κόμματα δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για ακραία πολιτικά φαινόμενα. Η άνοδος του νεοφασισμού και κάθε μορφής δημαγωγίας δεν είναι ανεξάρτητη από τις αποτυχίες του πολιτικού συστήματος. Όταν οι πολίτες χάνουν την εμπιστοσύνη τους στους θεσμούς, αναζητούν συχνά απαντήσεις σε επικίνδυνες κατευθύνσεις. Η αντιμετώπιση αυτών των φαινομένων δεν μπορεί να περιοριστεί σε απαγορεύσεις και διοικητικά μέτρα. Απαιτεί πολιτικές που ενισχύουν την κοινωνική συνοχή, μειώνουν τις ανισότητες και αποκαθιστούν την εμπιστοσύνη στη δημοκρατική λειτουργία του κράτους.

Η Αριστερά του 21ου αιώνα δεν μπορεί να είναι αντίγραφο της Αριστεράς του 20ού. Οι κοινωνίες έχουν αλλάξει, οι οικονομικές συνθήκες έχουν μεταβληθεί και τα προβλήματα είναι διαφορετικά. Εκείνο όμως που δεν μπορεί να αλλάξει είναι οι θεμελιώδεις αξίες που ιστορικά προσδιόριζαν την ύπαρξή της. Μια πραγματικά νέα Αριστερά οφείλει να στηρίζεται σε δύο αδιαπραγμάτευτες αρχές: τη Δικαιοσύνη και την Ηθική. Χωρίς αυτές, χάνει τον λόγο ύπαρξής της. Με αυτές, μπορεί να ξαναγίνει δύναμη κοινωνικής προόδου και ελπίδας.

Η ελληνική κοινωνία δεν έχει ανάγκη από νέες πολιτικές ταμπέλες. Έχει ανάγκη από πολιτικές δυνάμεις που να υπηρετούν με συνέπεια τον πολίτη, τη δημοκρατία και το δημόσιο συμφέρον. Αν πρόκειται να υπάρξει μια νέα Αριστερά, θα πρέπει πρώτα να αποδείξει ότι έμαθε από τα λάθη της και ότι είναι έτοιμη να ξανασυνδεθεί με τις αξίες που κάποτε την έκαναν σημείο αναφοράς για την ελληνική κοινωνία.

Μόνον τότε η λέξη «Αριστερά» θα μπορέσει να ανακτήσει το περιεχόμενο, το κύρος και την ελπίδα που κάποτε ενσάρκωνε στη συνείδηση των πολιτών.