Οι συμβολισμός της κατά σάρκα γέννησης του Ιησού στη Βυζαντινή αγιογραφία και τον ποιητικό λόγο

ΟΙ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΚΑΤΑ ΣΑΡΚΑ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΣΤΗΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΟΙΗΤΙΚΟ ΛΟΓΟ

Της πολιτισμολόγου Μαριλένας Φωκά (ΜΑ)

Το κοσμοσωτήριο γεγονός της κατά σάρκα Γέννησης του Ιησού έχει αποδοθεί πολλάκις στην Βυζαντινή Αγιογραφία, έγκυρου φορέα όχι μόνο της παράδοσης, της ιστορικής αλήθειας και κυρίως της έκφρασης του Ορθόδοξου δόγματος, αλλά και στον ποιητικό λόγο, μέσω εικαστικών καταθέσεων, αριστοτεχνικής γραφής και ειδοποιών συμβολισμών.

Ενδεικτικά θα αναφερθώ στην εικόνα της κατά σάρκα Γέννησης του Ιησού από την Υπεραγία Θεοτόκο και Αειπαρθένο Μαρία στο σπήλαιο της Βηθλεέμ και στο ποίημα του Γεωργίου Πετμεζά, “ Η διαχρονική πεμπτουσία της Γέννησης του Χριστού”, οικονομολόγου, ιεροψάλτη και αδελφού του γνωστού ιστορικού τέχνης και πολιτικού επιστήμονα Λεόντιου Πετμεζά, το οποίο παραθέτω αυτούσιο σε μια συγκριτολογική προσέγγιση με την εικονογράφηση :

Η διαχρονική πεμπτουσία της Γέννησης του Χριστού

Τα αστέρια φώτισαν την πλάση με την άσβεστη λάμψη.
Μια λαμπάδα ζωηρή κυριάρχησε παντού στον κόσμο,
την νύχτα που γεννήθηκε στην φάτνη του ο Χριστός.
Ο απρόσκλητος επισκέπτης ήρθε και ήθελε να μείνει.
Οι Μάγοι με τα δώρα τους έγιναν οι ταχυδρόμοι του.
Με ακτίνες από χρώματα της αγάπης και της ευλάβειας.
Λαμπύρισε με το Πνεύμα του τον απέραντο ορίζοντα.
Στους δρόμους της αλήθειας με απλότητα.
σκόρπισε τα αγγελικά τάγματα της έμπρακτης αλληλουχίας,
διαλέγοντας τους σπλαχνικούς από τους μέγιστους θησαυρούς.
Χάθηκαν οι σκοτεινές νεφέλες της οργισμένης τάξης.
Μαλάκωσαν οι άνυδρες ψυχές και έγιναν πια πια ευφρόσυνες.
Οι ισχυροί βασιλιάδες γονάτισαν με πρωτόγνωρη έκπληξη,
μπροστά στο Θείο Βρέφος που έμελε να αλλάξει άρδην
την ροή της ιστορίας του ανθρώπου με τις διδαχές του.
Οι πτυχώσεις από τον ευειδή μανδύα του Θεανθρώπου,
που γνέφει με το αμόλυντο χέρι του την οριστική ρήξη,
Είναι γεμάτες διάπλατα από το χρυσό και το κεχριμπάρι.
Έχουν τεράστιο το φορτίο της σύνεσης και της μετάνοιας.
Με δραστική αποστολή διαφεντεύει ανά τους αιώνες.
Το χαμόγελο στο πρόσωπό του σε όλα τα μέρη της γης.
εξαφανίζει με πλήρη κάθαρση κάθε αρνητικό πρόσημο, που παρεπιδημεί στους ιστούς της ανάλγητης συμπεριφοράς.
ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΕΤΜΕΖΑΣ

Στο παρόν ποίημα του Γ. Πετμεζά, ένα από τα λίγα της μοντέρνας νεοελληνικής γραμματείας που αναφέρονται στο εν λόγω γεγονός με λόγιο ύφος ενσωματώνοντας έντονα λυρικά στοιχεία, αποδίδονται οι δογματικές αποκαλύψεις της βυζαντινής εικόνας μέσω συμβολισμών. Τό “άσβεστο φως” , “το φως των αστεριών” και η “λαμπάδα ζωηρή” εγγράφονται εικαστικά στην εικόνα ως ρεαλιστικά στοιχεία με τον έναστρος ουρανό, με κυρίαρχο τον αστέρα της Βηθλεέμ που φωτίζει τον Ιησού που προβάλλεται σε κυρίαρχη θέση, αλλά και δογματική αναφορά της Αγίας Τριάδας ως τριπλού κύκλου στο επάνω μέρος της σύνθεσης, σε αντιπαραβολή με το σκότος της σπηλιάς που σε μεταφυσική και θεολογική απόδοση θα “θεραπευτεί” μέσω του φωτός που θα κομίσει στον κόσμο Αυτός που δημιούργησε το φως μαζί με τον κόσμο, διαλύοντας το ζοφερό σκοτάδι του προπατορικού κόσμου προερχόμενο που χαρακτήριζε “τις σκοτεινές νεφέλες της οργισμένης τάξης” των πεπτωκότων ανθρώπων του Μωσαϊκού κόσμου. Η Θεοτόκος κυρίαρχη στην σύνθεση, ευμεγέθης σε σχέση με τις αγγελικές και τις άλλες μορφές, καθισμένη σε μαξιλάρι με βασιλικό ύφασμα, ταπεινή δεόμενη βασίλισσα και μεσίτρια μεταξύ ουρανού και γης μας προσφέρει τον πολύτιμο τόκο, το “Θείο Βρέφος που…[μέλλεται ] “να αλλάξει άρδην την ροή της ιστορίας του ανθρώπου με τις διδαχές του.” “Σύνεση και μετάνοια” οι νέες αξίες που ευαγγελίζεται ο “απρόσκλητος βασιλιάς” … που “ ήρθε και ήθελε να μείνει.”

Στην βυζαντινή κατάθεση μια ρωμαϊκού τύπου νεκρική σαρκοφάγος υποδέχεται το άσπιλο Σώμα που είναι τυλιγμένο σε φασκιές-σάβανα, καταδεικνύοντας το παράδοξο της Γέννησης: ο Ιησούς γεννήθηκε “ με δραστική αποστολή” (δρώντας) για να πεθάνει, για τις αμαρτίες των ανθρώπων. Τα άκακα ζώα, το βόδι ακάματος βοηθός στην γεωργία σύμβολο της εργασίας που ο Θεάνθρωπος “ετέχθη” να κάνει “σπέρνοντας το Θείο Λόγο ‘ και ο ο όνος που τιμητικά Τον έφερε στην Ιερουσαλήμ, σύμβολα της επίγειας ζωής και πορείας Του αλλά και των Ιουδαίων και Εθνικών. Οι Μάγοι, “ταχυδρόμοι Του” αλλά και οι επίγειοι βασιλείς ,όλοι “έκπληκτοι “ προσκύνησαν το μεγαλείο Του, όπως όλο το εκκλησίαμα ομολογώντας “Αληθώς Ετέχθη!”

(Πηγές :Αρχείο Γ. και Λ. Πετμεζά, Ορθόδοξος Συναξαριστής, Κοίμηση Θεοτόκου Φανερωμένης Χολαργού)