Ριζοσπαστικά Κάλαντα Δωδεκαήμερου Κεφαλληνίας

Ριζοσπαστικά Κάλαντα Δωδεκαήμερου Κεφαλληνίας

Γεράσιμος Σωτ. Γαλανός

Το θέμα αυτό ήταν ανακοίνωσή μου στο συνέδριο που διοργάνωσε η Εταιρεία Κεφαλληνιακών Ιστορικών Ερευνών με θέμα : «Λαογραφία – Εθνογραφία στα Επτάνησα» στη μνήμη του Δημητρίου Σωτ. Λουκάτου (27-29 Μαΐου 2005) Αργοστόλι.  Δημοσιεύτηκε στα πρακτικά του συνεδρίου σε τόμο της Εταιρείας, Αργοστόλι 2008, σ.σ. 551-560. Υπεύθυνος Σύνταξης Γεώργιος Ν. Μοσχόπουλος.

Ξαναδημοσιεύεται, λόγω που πολλοί φίλοι μου τηλεφωνούν για να μάθουν ποιοι ήταν οι στίχοι των Ριζοσπαστικών καλάντων του νησιού μας.

Τα κάλαντα  είναι τραγούδια ευχετικά, που εξιστορούν το θρησκευτικό θέμα για τη γιορτή που λέγονται, έχουν δε επαίνους για τον νοικοκύρη, τη νοικοκυρά και τα άλλα μέλη της οικογένειας. Όταν μιλάμε για κάλαντα, συνήθως εννοούμε τα  λόγια στιχουργήματα που λέμε παραμονές των τριών μεγάλων γιορτών του Δωδεκαήμερου της Χριστιανοσύνης: Των Χριστουγέννων, Της Πρωτοχρονιάς, Των Φώτων.

Τα κάλαντα πήραν το όνομά του από τις αρχαίες Ρωμαϊκές Καλένδες και μάλιστα του Γεναριού, που οι Ρωμαίοι, ελεύθεροι και δούλοι, άρχοντες και απλός λαός, μασκαρεμένοι και πιωμένοι ξεχύνονταν στους δρόμους και με λαϊκά  ξεφαντώματα, γιορτάζανε το διπρόσωπο θεό Ιανό, που απ’ αυτόν πήρε και το όνομά του ο Ιανουάριος.[1]

Βέβαια υπάρχουν κι άλλες παραδόσεις και το θέμα εμπλέκεται όλο και πιο πολύ. Μία από αυτές μιλάει για τρεις αδελφούς που έσωσαν τη Ρώμη από την φτώχια. Ήταν ο Κάλανδος, ο Νόννος και ο Ειδός, που ανέλαβαν να θρέψουν τους Ρωμαίους ,ο πρώτος για 12 ημέρες και τις ονόμασαν «Καλάνδας», ο δεύτερος για τις επόμενες 10 ημέρες που τις ονόμασαν «Νόννας»και ο τρίτος για τις 8 τελευταίες που τις έλεγαν «Ειδούς».Με την πάροδο του χρόνου, έμειναν μόνο τα κάλαντα της αρχής του  Ιανουαρίου και που αργότερα προσαρμόστηκαν στον χριστιανικό κόσμο. Τα κάλαντα της χριστιανοσύνης περιγράφουν το ιστορικό της εορτής και «κόλλησαν» σ’ αυτά  και τους εγκωμιαστικούς και ευχετικούς στίχους όπως τραγουδιόνταν παλιά.[2]

Παρόλο που κάποιοι πατέρες της εκκλησία αντιδρούσαν  για τα κάλαντα , αυτά ήταν συνήθεια του λαού και έθιμα προγόνων κι ήταν αδύνατο να τα ξεριζώσουν, να τα σβήσουν από τη μνήμη του λαού.

Τα κάλαντα τα νέα χρόνια , ευχετικά και εγκωμιαστικά άσματα, τραγουδιούνται τις παραμονές των μεγάλων χριστιανικών εορτών και ανήκουν στα ευετηριακά[3] έθιμα

Κάθε τόπος σήμερα έχει τα δικά του κάλαντα και μάλιστα με διαφορετική μουσική. Τραγουδιόνται  άλλοτε  χωρίς όργανα κι άλλοτε με συνοδεία οργάνων.

Παλιά ή εδώ και λίγες δεκαετίες , κυκλοφορούσαν οι λαϊκές φυλλάδες, που  τις έλεγαν «στάμπες» με τον τίτλο « Τα κάλαντα» ή «Τα Καλημέρα».Σ’ αυτές τις φυλλάδες οφείλεται στο ότι κάλαντα διαφόρων περιοχών μοιάζουν  στιχουργικά.

Τα κάλαντα της Κεφαλλονιάς, ιδιαίτερα των χωριών και λιγότερων των δύο πόλεων, Αργοστόλι – Ληξούρι, μοιάζουν με τον πανελλήνιο τύπο καλάνδων. Ωστόσο στην παρούσα μελέτη θα μελετηθούν κάλαντα που εκδόθηκαν στο νησί, πριν 160 χρόνια , και φαίνεται πως είναι σμίξη πανελλήνιων καλανδικών στίχων με στίχων έντεχνη ποιητική δημιουργίας.

Πρόκειται για τρία  μονόφυλλα που παρουσιάζουν ομοιότητες τυπογραφικών και διακοσμητικών στοιχείων, παρόλο που είναι από δύο διαφορετικά τυπογραφεία.

Το πρώτο μονόφυλλο αφορά τα κάλαντα των Χριστουγέννων και έχει με  τρεις διαφορετικούς τύπους τυπογραφικών στοιχείων,  τον τίτλο «ΕΓΚΩΜΙΟΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΓΕΝΝΗΣΙΝ». Το μονόφυλλο με διαστάσεις 280χιλ χ 210χιλ και μέσα σε διακεκομμένο διάκοσμο, περικλείονται ο τίτλος και το ποιητικό κείμενο των καλάντων και την ταυτότητα του τυπογραφείου που τα έκδωσε. Ο διάκοσμος  αν και διακεκομμένος συμμετρικά σε σχέση με το ορθογώνιο που σχηματίζει, είναι αλυσιδωτή γραμμή με ρόδακες κοσμημένη. Το ποιητικό μέρος των καλάντων στοιχίζεται σε δύο στήλες. Η πρώτη αριστερά με 32 στίχους και η δεύτερη δεξιά με 30 στίχους , κάτω δε  από αυτούς η ευχετήρια κατάληξη των καλάντων  με κεφαλαία   «ΚΑΙ ΕΙΣ ΕΤΗ ΠΟΛΛΑ» και στον επόμενο στίχο η ταυτότητα του τυπογραφείου με κεφαλαία διπλά σε μέγεθος  από τα προηγούμενα , «ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟ Η ΚΕΦΑΛΛΗΝΙΑ» Τα κάλαντα αυτά το ποιητικό τους κείμενο είναι παρμένο από παλιά φυλλάδα ,που έχει εκδοθεί στην Κωνσταντινούπολη[4] και έτσι δε συντρέχει λόγος για την γλωσσική τους ανάλυση, αφού δεν υπάρχουν καθόλου κεφαλλονίτικοι  γλωσσικοί ιδιωματισμοί ούτε  έχουν κανένα στίχο με ριζοσπαστικό περιεχόμενο.

Το δεύτερο μονόφυλλο, 300 χιλ Χ 230, αφορά τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς με τίτλο «ΕΓΚΩΜΙΟΝ ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΓΙΟΝ ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΚΑΙ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΕΡΙΤΟΜΗΝ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ.» Το ποιητικό κείμενο περικλείεται μέσα σε τυπογραφικό διάκοσμο, παριστάνει δε αλυσιδωτό πλαίσιο που στο εσωτερικό τού κάθε μαύρου  κρίκου εικονίζεται ρόδακας. Στις τέσσερις πλευρές και στο κέντρο της κάθε πλευράς η διακόσμηση αλλάζει αρμονικά, χωρίς διακοπή με παραστάσεις από φύλλα φοινίκων. Στο πάνω μέρος μέσα σε στεφάνι δάφνινο, αναγράφεται η χρονολογία 1854. Ακριβώς από κάτω είναι τυπωμένος ο τίτλος «ΕΓΚΩΜΙΟΝ ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΓΙΟΝ ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΚΑΙ ΕΙΣ ΤΗΝ ΠΕΡΙΤΟΜΗ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ» με τρεις διαφορετικές γραμματοσειρές και μεγέθη, ώστε να διαφοροποιεί τον τίτλο από το κυρίως κείμενο. Ακολουθεί γραμμικός διάκοσμος. Το ποιητικό κείμενο δομείται σε δύο στήλες: η πρώτη αριστερά  με 28 στίχους , ενώ η δεύτερη με 26 και κάτωθι απ’ αυτή το ευχολόγια  με κεφαλαία γράμματα «ΚΑΙ ΕΙΣ ΕΤΗ ΠΟΛΛΑ». Ακολουθεί τυπογραφική γραμμή και κάτω απ’ αυτήν υπάρχει η ταυτότητα της πηγής έκδοσης «ΕΚ ΤΗΣ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑΣ Η  ΣΑΛΠΙΓΞ.»

 Τα κάλαντα αυτά φαίνεται πως είναι δημιουργία κάποιου λόγιου της εποχής και είχε σχέση με το τυπογραφείο. Ο άγνωστος ποιητής ακολουθεί τον 15σύλλαβο στίχο και την ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία. Σε κάποιους στίχους που ομοιοκαταληκτούν τελειώνει με την ίδια ακριβώς λέξη ,που μάλλον ο ποιητής να ήθελε να τονίσει κάτι.

Ακολουθεί ο ποιητής τα θρησκευτικά γεγονότα όπως τα λένε τα συναξάρια και οι άγιες γραφές που αφορούν τον Άγιο Βασίλειο και το κείμενο σ’ όλη του την πορεία φαίνεται πως είναι δημιούργημα του λαού. Τα κάλαντα αυτά με μια προσεκτική  ματιά στο κείμενό τους μπορούμε να τα χωρίσουμε σε 27 προτάσεις  που η κάθε μια συνδέεται με την άλλη  αβίαστα και κορυφώνουν το νόημα και το θέμα  Η κάθε πρόταση αποτελείται από δύο στίχους. Η πρώτη ανίχνευση στίχων που μεταφράζονται νοηματικά για δικαιολογία επαναστατικών  πράξεων είναι στο έκτο δίστιχο, «πρόταση», που μιλάει για του ότι ο Άγιος Βασίλειος δεν παρέβει εντολή.  Ο άγνωστος ποιητής εκφράζεται ποιητικά ότι δε παρέβει τους νόμους και ότι δεν έχουν δικαίωμα να τον κατακρίνουν, ταυτίζει την πράξη του με αυτή του Αγίου Βασιλείου.

Και  δια να  μην  έχουσιν οι φθονεροί να λένε,

Το πώς παρέβ’ η εντολή ,και άλλα πολλά να λένε.

…..

        Στη δεύτερη στήλη υπάρχει ποιητικό συναίσθημα και παρακαλεί τον Άγιο Βασίλειο στα σπίτια που τον τραγουδούν να τα προστατεύει  και να τους φυλάγει στη ζωή. Σ’ αυτή τη στήλη στον 11ο  στίχο έως και τον 24ο στίχο υπάρχουν λόγια  με ριζοσπαστικό περιεχόμενο. Λέει στο Άγιο Βασίλειο «Και φύλαγέ τους την ζωήν, το βιός τους νάναι πλήθη» και στον επόμενο στίχο εύχεται στα σπίτια που έχουνε και τόν πιστεύουν να ελευθερωθούν «απ’ των τυράννων τα αισχρά νύχια». Χαρακτηριστικός στίχος της εποχής, που φαίνεται να είναι παρμένος από άλλο επαναστατικό τραγούδι, ωστόσο ήταν ευρεία διαδεδομένος και προσφιλής λόγω πολιτικών καταστάσεων, είναι «Ώ! Μή φοβείσθε αδελφοί!»[5]. Στο κείμενο ο άγνωστος δημιουργός εκφράζει την επιθυμία της μεσιτείας του Αγίου προς τον Θεό για λευτεριά. Επίσης δίνεται πολύ γλαφυρά η εικόνα της διαφορετικής διοίκησης των νησιών, ο αριθμός των οποίων αναφέρεται πως είναι επτά και χαρακτηρίζονται σκλαβωμένα.

Στην πορεία του ποιητικού κειμένου χρησιμοποιεί το ρήμα και τη φράση «Ετύραξα[6] στον ουρανό και είδα τη Ελλάδα». Αναγνωρίζει έτσι τη μητέρα πατρίδα και την οραματίζεται πως κυνηγά τους ασεβείς με τη «διχονοίας δάδα».Εδώ διαπιστώνεται πως ο ποιητής έλπιζε και πίστευε πως η λευτεριά των Επτανήσων θα γίνει από την Ελλάδα. Στη συνέχεια ξανακοιτά , (Ετύραξα ..Και πάλι εματακύταξα)[7] και βλέπει την Ελλάδα με το σύμβολο της, τη σημαία, που ως «δίστομος ρομφαία», να κυνηγά τους ασεβείς[8].

[1] Καραπατάκης Κώστας ,Το Δωδεκαήμερο, Παλιά Χριστουγεννιάτικα Ήθη και Έθιμα , Εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα, 1981,σ.σ 34-35. Επίσης για την καταγωγή των καλάντων οι ειδικοί συμφωνούν πως έχουν ρίζες σε προχριστιανικά πρωτοχρονιάτικα έθιμα.  Επίσης βλέπε. και Φαίδων Κουκουλέ, «Βυζαντινών βίος και πολιτισμός» , τόμος Β , Αθήνα 1940, σ. σ. 13-19.

[2] Βλ. Κυριάκου Ζαχαρενάκη, Κάλαντα και παράδοση του Δωδεκαήμερου, εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα – Γιάννινα 1986, σελ 149. Πρβλ Γεωργίου Α. Μέγα , Ελληνικαί εορταί και έθιμα της λαϊκής  λατρείας, Αθήναι 1963 σ. σ.47-48

[3] ευετηρία είναι η καλοχρονιά

[4]«Τα κάλαντα ή Καλημέρα» αχρονολόγητη  έκδοση Κωνσταντινούπολη

[5]Πρβλ το άσμα «Ο καιρός αδελφοί», που αποδίδεται στον Ρήγα Φεραίο και έχει συμπεριληφθεί στη συλλογή τραγουδιών «Τερψιχόρη» έκδοση 1893 του Αναστασίου Μάλτου. Επίσης για το άσμα αυτό μας πληροφορεί ο Σπυρίδωνας Γ. Μαλάκης στο έργο του «Απομνημονεύματα επί της συγχρόνου ιστορίας», Αθήνα 1895, σ. σ. 190- 191 , ότι είναι του Ρήγα Φεραίου και μάλιστα ότι τραγουδιόταν σε μορφή εμβατηρίου και στην Κεφαλλονιά.

[6] Δηλαδή κοίταξα. Το ρήμα όπως ακριβώς αναγράφεται στο μονόφυλλο του 1854, διατηρείται ακόμη και σήμερα στην κεφαλλονίτικη ντοπιολαλιά και μάλιστα στα κάλαντα που ακούγονται τα σημερινά χρόνια.

[7]Χρησιμοποιεί  πάλι το ρήμα «ετύραξα»  για δεύτερη φορά  ως « εματακύταξα», και προς τους τελευταίους στίχους των αυτών των καλάντων , για τρίτη φορά ξαναλέει το ρήμα  «εκύταξα». Το ρήμα αυτό διατηρείται ακόμη και σήμερα στα κάλαντα που τραγουδάμε με την ίδια σημασία αλλά άλλη ορθογραφία. Λειτουργεί δε στο όλο ποιητικό κείμενο των καλάντων  ως στοιχείο που κορυφώνει τη όλη υπόθεση και συγχρόνως φθάνει τα ευχετήρια κάλαντα στο τέλος τους.

[8] Είναι φανερό εδώ ότι οι «ασεβείς», είναι οι Άγγλοι κατακτητές της Κεφαλληνίας και ευρύτερα  Επτανήσου.




Απαγορεύεται ρητά η οποιαδήποτε χρήση, αναπαραγωγή, αναδημοσίευση, αντιγραφή, αποθήκευση, πώληση, μετάδοση, διανομή, έκδοση, εκτέλεση, φόρτωση (download), μετάφραση, τροποποίηση με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά του περιεχομένου του δικτυακού τόπου και των υπηρεσιών που προσφέρονται σε αυτό, χωρίς την προηγούμενη άδειά εκπροσώπου της Ιστοσελίδας (portoni.gr). Δείτε τους Όρους Χρήσεις