Απειλείται προς εξαφάνιση η εκκλησιαστική αρμονική πολυφωνία

Έχει παρατηρηθεί έντονα το πρόβλημα της ολοένα και μικρότερης συμμετοχής νέων ανθρώπων στις χορωδίες μας και ιδιαιτέρως στις εκκλησιαστικές. Αυτό το φαινόμενο σε συνδυασμό με τη φυσική ωρίμανση και αποχώρηση των παλαιότερων έχει προκαλέσει μεγάλη αναστάτωση και προβληματισμό – ιδίως την τελευταία δεκαετία – για το μέλλει γενέσθαι με το είδος της Ορθόδοξης εκκλησιαστικής αρμονικής πολυφωνίας.

Το αναφερθέν πρόβλημα λαμβάνει χώρα έντονα και στην Κεφαλονιά. Στο αγαπημένο μου νησί και ιδιαίτερή μου πατρίδα δεν υπάρχει ούτε μία χορωδία που να έχει πόστο ολοχρονικά. Όλοι οι εναπομείναντες χορωδοί (μεγάλοι σε ηλικία) συγκεντρώνονται δύο φορές το χρόνο που γιορτάζει ο Άγιος και περιστασιακά σε άλλες επίσημες εορτές.

Οι λόγοι για τους οποίους παρατηρείται το φαινόμενο είναι πολλοί και σύνθετοι. Προσωπικά πιστεύω ότι:

  1. Οι εποχές έχουν αλλάξει και οι άνθρωποι στην πλειοψηφία τους, ακόμη και στα Επτάνησα που υπάρχει σχετική παράδοση, δεν εκφράζονται μέσα από το Αρμονικό – πολυφωνικό μέλος. Αυτό συμβαίνει διότι ενώ παλαιότερα σε αυτού του είδους το τραγούδισμα υπερτερούσαν οι κοινωνικές λειτουργίες της μουσικής και το παραγόμενο πνευματικό προϊόν ήταν κοινόχρηστο αγαθό, στις μέρες μας οι νέοι μπορούν εύκολα να καλύψουν την ανάγκη για μουσική απόλαυση με τα πάτημα ενός κουμπιού στο κινητό τους ή στο τάμπλετ τους. Φυσικά, αυτό τους απομονώνει από το «Εμείς» και από την «Ομάδα», αλλά – δυστυχώς – δεν είναι σε θέση να αντιληφθούν τη φθορά που συνεπάγεται αυτό για την ψυχοπνευματική τους υγεία. Το σύστημα θέλει να προωθεί το «Εγώ», ακόμα και μέσα από τα διάφορα σόου που προβάλλονται συνεχώς μέσα από τους τηλεοπτικούς διαύλους, μετατρέποντας με τον τρόπο αυτό σταδιακά, χωρίς να αντιλαμβάνεται το κοινό τη διαφορά με απότομες αλλαγές, το τραγούδι από κοινόχρηστο αγαθό σε καταναλωτικό προϊόν και με την πρωτοκαθεδρία του Ενός, έναντι της Ομάδας.
  1. Στο φαινόμενο αυτό συμβάλλουν αρνητικά και ορισμένες οικογένειες, οι οποίες δεν καλλιεργούν στα παιδιά της από νωρίς της εκκλησιαστική συνείδηση και την αγάπη για την παράδοση, μέσα στην οποία βρίσκεται και το ιδιαίτερο ψαλτικό ιδίωμα των Επτανήσων. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να μην είναι οικεία τα ακούσματα στους μετέπειτα εφήβους – ενήλικες με συνέπεια να τα αποστρέφονται αφού δεν μπορούν να τα καταλάβουν. Οι ακουστικές παραστάσεις πρέπει να διαμορφώνονται από πολύ νωρίς και σε αυτό παίζει τον σπουδαιότερο ρόλο η οικογένεια και ιδιαιτέρως η μητέρα!
  1. Ο κανονισμός και το πρόγραμμα διδασκαλίας των ωδείων που καθορίζεται από το υπουργείο δεν ευνοεί στην ανάπτυξη της χορωδιακής ιδέας. Ειδικότερα, στον κορμό της υποχρεωτικής ωδειακής διδασκαλίας οι σπουδαστές δεν διδάσκονται την παραδοσιακή μουσική ούτε την ευρωπαϊκή (στην οποία είναι γραμμένες οι καντάδες μας και οι τετράφωνες επεξεργασίες των εκκλησιαστικών ύμνων) και το κυριότερο, ούτε τη βυζαντινή μουσική, στην οποία εδράζεται όλο το δημοτικό μας τραγούδι και υμνολογία της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας. Αυτό διότι, το πρόγραμμα διδασκαλίας είναι σαφώς καθορισμένο από το υπουργείο εδώ και δεκαετίες (από τον Καλομοίρη) και δεν έχει γίνει αναδιάρθρωση. Εάν κάποιος καλλιτεχνικός διευθυντής έχει επίγνωση του προβλήματος και κυρίως διάθεση να πείσει τα παιδιά μας για τη σημασία αυτής της γνώσης, τότε ίσως κάτι καταφέρει, αλλά μεμονωμένα και χωρίς εμβέλεια. Ταυτόχρονα, σε ορισμένα ωδεία το μάθημα της χορωδίας είτε γίνεται σπάνια είτε με τυπικό τρόπο με αποτέλεσμα οι σπουδαστές να μην μυούνται στη χορωδιακή ιδέα, χάνοντας ταυτόχρονα και όλα τα άλλα οφέλη από τη χορωδιακή πράξη. Από την άλλη μεριά υπάρχουν τα πτυχία και διπλώματα της Βυζαντινής μουσικής, τα οποία βγάζουν –ευτυχώς για τις εκκλησίες μας- πολλούς πτυχιούχους κάθε χρόνο, οι οποίοι μπορούν να στελεχώσουν το ψαλτήρι μόνο με τον εαυτό τους (στην περίπτωση που δεν υπάρχει κάποιος άλλος ψάλτης), εν αντιθέσει με μια χορωδία, η οποία στην καλύτερη των περιπτώσεων χρειάζεται τέσσερα άτομα ( 1 Τενόρος, 1 σεκόντος, 1 βαρύτονος και 1 μπάσος) για να μπορέσει να στηθεί και το κυριότερο από διαφορετικά είδη φωνών.
  1. Ένα άλλο μεγάλο πρόβλημα για όλες τις χορωδίες γενικά, αλλά ιδιαιτέρως για τις ανδρικές εκκλησιαστικές, είναι η μεγάλη έλλειψη που απαντάται σε ακραίες φωνές στην περιοχή της έκτασης των ανδρών, δηλαδή σε τενόρους και μπάσους. Όσοι ασχολούνται με την εκκλησιαστική μουσική γνωρίζουν ότι οι συνθέσεις του Πολυκράτη, του Τριάντη, του Καντακουζηνού και άλλων, απαιτούν πλήρη τετραφωνία και φωνές ικανές και εκπαιδευμένες, οι οποίες να διαθέτουν τις νότες που απαιτούν οι συνθέσεις.
  1. Υπάρχουν εκκλησιαστικοί προϊστάμενοι ναών, αλλά και μητροπολίτες, οι οποίοι από άγνοια ή και από τυφλή προσκόλληση στη βυζαντινή μουσική, ως προϋπάρχουσα και καταλληλότερη (κατ’ εκείνους) για τη Θεία λατρεία,απαγορεύουν τις χορωδίες από τους ναούς ή τις ενορίες τους. Ταυτόχρονα, ας μην ξεχνάμε το μείζον εκκλησιαστικό ζήτημα που είχε προκύψει στην Αθήνα στις αρχές του 20ου αιώνα περί εναρμονίσεως των εκκλησιαστικών ύμνων. Τότε όλος ο κλήρος είχε αντιταχθεί με το «νέο» (για τη βυζαντινή μουσική) σύστημα και φρόντισαν να πάρουν τα μέτρα τους για την προάσπιση της βυζαντινής μουσικής, αλλά και γενικότερα να προασπίσουν τα του «οίκου» τους.
  1. Υπάρχουν ακόμη και ορισμένοι καλλίφωνοι τραγουδιστές, οι οποίοι αποφεύγουν να συμμετάσχουν σε χορωδιακά σχήματα με την πρόφαση της δυσκολίας του Κυριακάτικου ξυπνήματος, της δυσαρέσκειας τους από τον εκάστοτε μαέστρο ή τον εκκλησιαστικό προϊστάμενο, της διαφωνίας τους για τις επιλογές του μαέστρου (Σακελλαρίδη, Πολυκράτη, Τριάντη, Μάντζαρο, κτλ.). Πολλές μάλιστα είναι και οι φορές που προϋπόθεση για τη συμμετοχή ενός μέλους σε μια χορωδία είναι και η χρηματική αμοιβή. Αυτό ίσως δεν είναι απαραίτητα κακό, με την προϋπόθεση όμως ότι ένας ναός έχει τη δύναμη να συντηρήσει μια ομάδα ανθρώπων. Αν το δεχτούμε αυτό, τότε προκύπτει το ερώτημα: πόσοι ναοί υπάρχουν σήμερα που έχουν αυτήν τη δυνατότητα;

Εν κατακλείδι, θεωρώ ότι το θέμα βάλλεται από πολλές πλευρές και –δυστυχώς- έχει ημερομηνία λήξεως, αφού δεν αφορά πια την κοινωνία και τις εξελίξεις της. Συντηρητές του είδους είναι μόνο ορισμένοι ρομαντικοί ονειροπόλοι της αρμονίας του χθες και πολλών άλλων αξιών του χθες, που όντως έχουν τεράστια αξία πολιτιστική, ιστορική, κοινωνική και θρησκευτική. Αλλά, δυστυχώς ένας λαός που ξεχνάει την ιστορία του είναι καταδικασμένος. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που βρισκόμαστε σε αυτήν την πολιτική κατάσταση και στο κοινωνικό αδιέξοδο, διότι κάθε τι που πράττουμε ως κοινωνία έχει και τον αντίκτυπό του. Νόμος της Φύσης: Δράση – Αντίδραση!

Ίσως αν πεθάνει, τότε να προβληματίσει τους ιθύνοντες ώστε να παρθούν μέτρα για την προστασία του, δια νόμου πλέον με την εφαρμογή του τετράφωνου συστήματος σε ορισμένους ναούς της χώρας (ταυτόχρονα με την Βυζαντινή, εννοείται!), της διδασκαλίας του έργου των σημαντικότερων δασκάλων (Σακελλαρίδη, Πολυκράτη, Τριάντη, Μαντζάρου, Χαβιαρά, Λαμπελέτ, Καντακουζηνού, κ.ά.) στα Ωδεία της χώρας και την προσθήκη τους στα μουσικά σχολεία της χώρας. Δεν είμαι αισιόδοξος!

Σπύρος Καραβιώτης




Απαγορεύεται ρητά η οποιαδήποτε χρήση, αναπαραγωγή, αναδημοσίευση, αντιγραφή, αποθήκευση, πώληση, μετάδοση, διανομή, έκδοση, εκτέλεση, φόρτωση (download), μετάφραση, τροποποίηση με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά του περιεχομένου του δικτυακού τόπου και των υπηρεσιών που προσφέρονται σε αυτό, χωρίς την προηγούμενη άδειά εκπροσώπου της Ιστοσελίδας (portoni.gr). Δείτε τους Όρους Χρήσεις